Teamdynamiek en de onderstroom in je team

Onlangs gaf ik een training aan een internationaal team dat veel op afstand werkte. De lijnen waren onduidelijk: wie was waarvoor verantwoordelijk? En de communicatie liep niet goed. Er was een soort onzichtbare laag waar mensen zich niet gezien en gehoord voelden. Daardoor liep alles stroef, en niemand had echt door waar het misging. We gingen aan de slag met de teamdynamiek en de onderstroom in je team.

Dat is wat ik bedoel met de onderstroom. Het is die onzichtbare dynamiek die bepaalt hoe goed een team samenwerkt, en vaak voel je het voordat je het kunt verwoorden. Het is de energie in een ruimte, het onbenoembare.

Je kunt een team zien als een schip. Iedereen ziet de mast, de zeilen en de kapitein aan het roer. Maar onder de waterlijn gebeurt iets anders: daar zitten de stromingen die bepalen of je vooruitkomt of stuurloos ronddobbert.

Je voelt het als je een ruimte binnenkomt. De sfeer. De energie. Soms loopt alles soepel, andere keren voelt het alsof je door stroop beweegt. Dat is de onderstroom. En als je die negeert, verlies je grip op je team.

Het dubbele doel van elk team

Elk team heeft twee primaire doelen:

1. Resultaat behalen – De taken, de cijfers, de output.
2. Zichzelf in stand houden – De sfeer, de relaties, het vertrouwen.

Je kunt niet één van de twee loslaten zonder problemen te krijgen. Een team dat alleen maar op resultaat focust, wordt kil en afstandelijk. Een team dat alleen maar ‘gezellig’ wil zijn, verzandt in eindeloze theekransjes zonder daadkracht. Het gaat altijd om de balans tussen bovenstroom (inhoud) en onderstroom (dynamiek)

Bovenstroom vs. onderstroom: het verschil tussen zichtbare en onzichtbare stromen binnen teamdynamiek

Teamdynamiek en de onderstroom in je team zou je als manager moet herkennen en kunnen managen. Elke manager maar ook elk teamlid zou het begrip van een bovenstroom en onderstroom moeten begrijpen. Je hoort mij vaak over mijn praktische aanpak maar nu een stukje achtergrond, die ik normaal via oefeningen in mijn trainingen aan teams laat zien. Elk team functioneert op twee niveaus:

De bovenstroom – Dit is wat zichtbaar is. Taken, doelen, rollen, structuren en vergaderingen. Alles wat meetbaar is en op papier staat.
De onderstroom – Dit is wat je voelt, maar niet direct ziet. De sfeer, de manier waarop mensen reageren, de onuitgesproken verwachtingen en emoties.

Een team kan op papier goed georganiseerd zijn, maar tóch vastlopen omdat er in de onderstroom spanningen spelen. Patronen zoals onuitgesproken frustraties, onbewuste rolverdelingen of een gebrek aan vertrouwen kunnen goede samenwerking in de weg staan.

De ijsberg van teamgedrag: Hoe onderbewuste patronen de samenwerking beïnvloeden

Elk individu in een team heeft zijn eigen ‘ijsberg’: een mix van gedachten, emoties, patronen en ervaringen. Boven het wateroppervlak zie je de vaardigheden, woorden en acties (de bovenstroom). Onder water zit alles wat gedrag onbewust beïnvloedt: normen, overtuigingen, angsten, onuitgesproken frustraties.

En hier komt het interessante: wanneer je een groep samenbrengt, vormen al deze individuele ijsbergen één grote team-ijsberg. De onderstroom van het team is dus niet zomaar ‘iets in de lucht’, het is een optelsom van alles wat er bij de teamleden speelt.

Teamdynamiek: hoe de groepsdynamiek meer is dan de som der delen

Het grootste misverstand over teams? Dat je alleen maar naar individueel gedrag hoeft te kijken.

Een team is geen verzameling losse eilandjes. Het is een systeem. Het gedrag van één persoon wordt beïnvloed door de groep, en andersom. Daarom werkt het niet om alleen naar de ‘probleemgevallen’ te wijzen.

Er kunnen zaken spelen zoals:

❌ “Als ik vaker mijn mening geef, krijg ik automatisch meer invloed.” (Dit is niet altijd het geval. Het gaat om wanneer en hoe je spreekt.)
❌ “Als iedereen iets persoonlijks deelt, wordt het team hechter.” (Dit is ook niet altijd zo. Als de veiligheid ontbreekt, kan het juist averechts werken.)
❌ “Als iemand zich stilhoudt, betekent dat dat diegene minder betrokken is.” (Misschien luistert diegene juist beter dan de rest.)

Teamdynamiek is geen simpele rekensom. Groepen creëren patronen die sterker zijn dan individuele intenties. Daarom is het belangrijk om teamdynamiek en de onderstroom in je team te herkennen.

Wat drijft de onderstroom? De invloed van psychologische basisbehoeften op teamgedrag

Achter elk gedrag in een team zit een drijvende kracht: de psychologische basisbehoeften van de teamleden.

Veiligheid – Voel ik me hier op mijn gemak? Kan ik eerlijk zijn zonder afgestraft te worden
Waardering – Word ik gezien? Draagt mijn bijdrage iets bij
Autonomie – Heb ik invloed op wat ik doe? Of word ik alleen gestuurd
Verbinding – Hoor ik erbij? Voel ik me onderdeel van het geheel?

Als een van deze behoeften structureel wordt genegeerd, ontstaat er weerstand in de onderstroom. Die weerstand vertaalt zich in cynisme, passiviteit, of zelfs sabotagegedrag. Maar als je begrijpt wat teamleden écht nodig hebben, kun je de onderstroom positief sturen.

Negatieve onderstroom herkennen: signalen die wijzen op problemen in je teamdynamiek

Een onderstroom is krachtig. Stel je maar eens voor dat je zwemt in de zee, je komt in een mui terecht en wordt zo naar open zee gebracht de stroming. Zwemmen tegen de stroom heeft geen zin omdat de stroming te krachtig is. Zo is het ook met teamdynamiek en de onderstroom. Deze kan zo krachtig zijn dan dit de koers van het team stuurt, vaak zonder dat iemand zich er bewust van is of als dit WEL zo is degene tegen de stroom in zwemt en verliest.

Het is goed voor iedereen in het team, maar zeker de leidinggevende te weten wat de teamdynamiek en de onderstroom in je team is. Wil je weten of er een negatieve onderstroom speelt? Dan kun je op deze signalen letten:

Veel stilte in meetings – Mensen houden hun echte mening voor zich
Er worden geen kritische kwalitatieve vragen gestelt– Mensen durven hun vragen niet te stellen bang voor reacties. Ook dan houden mensen hun echte mening voor zich
Sarcasme en cynisme – Een grapje hier, een sneer daar. Maar echte gesprekken?
Roddels en geklaag achteraf – Niet tegen elkaar, maar over elkaar praten.
Alles blijft hetzelfde – Nieuwe plannen? Creatieve ideeën? “Nee joh, dat werkt hier niet…”
Onzichtbare groepsrollen – De ‘kritische’, de ‘pleaser’, de ‘clown’, de ‘saboteur’. Patronen die zich blijven herhalen.

Hoe toegepaste improvisatie kan helpen om de onderstroom in je team bloot te leggen

Een van de meest effectieve manieren om de onderstroom bloot te leggen, is door toegepaste improvisatie. Alle teams die ik train zijn verbaasd over hoe effectief en snel onderstromen duidelijk worden. Dit methode is voor jullie misschien onbekend, maar toegepaste improvisatie is een perfecte methode om de onuitgesproken dynamieken in een team zichtbaar te maken en aan te pakken.

In een teamtraining met toegepaste improvisatie speelt iedereen mee, zonder dat er vaststaande rollen of hiërarchieën zijn. Het is een moment waarop mensen onbewuste patronen kunnen ontdekken. Stel dat er overmatige harmonie in je team is, ook wel groepsdenken, dan wil je hier zo snel mogelijk achterkomen. Bijvoorbeeld, wie neemt de leiding? Wie trekt zich terug? En wie probeert de sfeer te behouden door humor in te brengen?

Met toegepaste improvisatie leg je de teamdynamiek en de onderstroom in je team bloot zonder dat het geforceerd of ongemakkelijk aanvoelt. Het is heel toegankelijke en zelfs leuk. Het geeft iedereen de kans om in een andere rol te stappen en de reacties van anderen in real-time te zien. Dat maakt het makkelijker om bewust te worden van de onderstroom.

Hoe elimineer je de negatieve onderstroom?

Teamdynamiek en de onderstroom in je team, maar wat als er een negatieve onderstroom is? De belangrijkste vraag! Wanneer je de negatieve onderstroom hebt gevonden, hoe elimineer je deze negatieve onderstroom in je team?

Er zijn verschillende mogelijkheden waarbij het belangrijk is dat je als leidinggevende kijkt naar je eigen capaciteiten en mogelijkheden om dit aan te pakken. Hier enkele mogelijkheden:

Maak het onbespreekbare bespreekbaar
Benoemen wat er speelt. Dit kan lastig aan zijn en het betekent niet dat je ineens een intensieve teamcirkel met kaarsjes hoeft te doen (mag wel, maar kan ook anders 😉). Maar start klein, begin gewoon met vragen:

Wat gaat hier goed?
Wat houdt ons tegen?
Wat zeggen we niet, maar zou wel gezegd moeten worden?

Zodra het op tafel ligt, is het al minder spannend.

2. Zet toegepaste improvisatie in om patronen te doorbreken
Als een team vastzit, helpt het om iets totaal anders te doen. Je kunt dit d.m.v. een trainingsvorm doen zoals ik deze faciliteer maar je kunt ook zelf aan de slag gaan met deze vorm. Een oefening waarin iedereen ineens “ja, en…” moet zeggen. Of een rollenspel waarin iemand de rol van een collega overneemt. Voor veel mensen klinkt dit spannend. Is het ook. Maar het brengt wel verandering met veel inzichten.

3. Doorbreek de vaste rollen
In een negatief team hebben mensen vaak onbewust een ‘rol’ aangenomen. De cynicus. De bemiddelaar. De stille. Die rollen zijn vastgeroest. Tijd om ze los te laten. Wissel taken. Laat mensen elkaar interviewen over hun motivatie. Zet iemand op een andere plek. Kleine veranderingen kunnen een grote impact hebben.

Een gezond team heeft een positieve onderstroom

Teamdynamiek en de onderstroom in je team. In elk team is de onderstroom aanwezig. De vraag is: wat doe je ermee? Teams die deze dynamiek bewust sturen, creëren niet alleen een betere samenwerking, maar ook een cultuur van vertrouwen en veiligheid. Hierdoor komt de bovenstroom (resultaat) vanzelf.

Wil jij ook dat je team beter in balans komt, met een gezonde onderstroom die de energie positief stuurt? Probeer eens te benoemen wat er speelt en het begrijpen van de basisbehoeften van je teamleden.

En als je een stap verder wilt gaan met je team, laat je team dan kennismaken met toegepaste improvisatie. Ik heb tientallen teams begeleid in trainingen en het is een effectieve manier om onbewuste patronen te doorbreken, onderlinge communicatie te verbeteren en echt samen te werken.

Wil je eens van gedachten wisselen over de teamdynamiek en de onderstroom in je team? Neem dan vrijblijvend contact op. Waar stroomt de energie in jouw team naartoe?